چرا روسیه، چین و عربستان نگران لغو تحریمهای نفتی ایران هستند؟
- شناسه خبر: 1442
- تاریخ و زمان ارسال: 3 خرداد 1404 ساعت 10:33
- نویسنده: مدیر سایت
چرا روسیه، چین و عربستان نگران لغو تحریم های نفتی ایران هستند؟ واکاوی سناریوهای بازار نفت ایران پس از رفع تحریمها
وضعیت کنونی بازار نفت و جایگاه ایران
چهار دور مذاکرات ایران و آمریکا برگزار شده و امید به دور پنجم وجود دارد. با این حال، بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۵ با وضعیت شکنندهای مواجه است. تقاضا رو به رشد است، اما عرضه نیز فراوان بوده و تنشهای ژئوپلیتیکی ادامه دارد. بانک جهانی پیشبینی میکند قیمت نفت برنت به ۷۳ دلار در هر بشکه برسد.
تولید و صادرات ایران در دوران تحریم
ایران، به رغم تحریمها، با تولید ۳.۳ میلیون بشکه در روز، جایگاه خود را حفظ کرده است. صادرات عمدتاً به چین ادامه دارد. مذاکرات اخیر ایران و آمریکا میتواند تحریمها را برطرف کند. این امر عرضه جهانی نفت را افزایش داده و جایگاه کشور را در بازار تقویت خواهد کرد.
تغییر ژئوپولیتیک بازار نفت
مذاکرات هستهای ایران و آمریکا بار دیگر در صدر اخبار رسانههای جهانی قرار گرفته است. بازار جهانی نفت در آستانه یک تغییر ژئوپولیتیکی بزرگ است. رفع تحریمهای نفتی ایران، در صورت تحقق، تنها یک رویداد اقتصادی نخواهد بود. این اتفاق نظم بازار نفت، به ویژه در آسیا را دگرگون خواهد کرد. بازیگران کلیدی چون چین، روسیه و عربستان با چالشهای جدیدی روبرو خواهند شد.
فرصتها و چالشهای نفت ایران در ۲۰۲۵
ایران، به عنوان یکی از بازیگران کلیدی بازار نفت، در سال ۲۰۲۵ با فرصتها و چالشهای منحصر به فردی مواجه است.
روند تولید و صادرات به چین
تولید نفت ایران در سال ۲۰۲۴ به ۳.۳ میلیون بشکه در روز رسید. صادرات آن، عمدتاً به چین، ۱.۶ میلیون بشکه در روز بود. چین ۸۵ درصد از صادرات ایران را جذب میکند. این نفت با تخفیف ۵ تا ۱۰ دلار نسبت به برنت عرضه میشود. چین از طریق روشهای غیرمستقیم مانند انتقال کشتی به کشتی، شریک اصلی تجاری کشور باقی مانده است.
موانع تحریمی و سناریوهای تولید
تحریمهای آمریکا همچنان مانع دسترسی ایران به بازارهای جهانی، سیستم بانکی بینالمللی و فناوریهای پیشرفته است. این وضعیت تولید را در معرض خطر کاهش قرار داده است. در صورت تداوم وضعیت کنونی، تولید ایران ممکن است به ۳.۵ میلیون بشکه در روز برسد. اما تشدید تحریمها یا کاهش تقاضای چین میتواند صادرات را به ۱.۲ میلیون بشکه محدود کند.
افزایش ظرفیت تولید با رفع تحریمها
رفع تحریمها، مثلاً از طریق احیای برجام یا توافق تازه با آمریکا، میتواند تولید را افزایش دهد. با سرمایهگذاری ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلاری، تولید میتواند ظرف ۱۲ تا ۱۸ ماه به ۴.۲ میلیون بشکه در روز برسد.
مصرف داخلی و زیرساختهای پالایشی
مصرف داخلی کشور اکنون حدود ۱.۹ میلیون بشکه در روز است. یارانههای سنگین سوخت، با هزینه سالانه ۸۰ میلیارد دلار، فشار زیادی بر بودجه دولت وارد میکند. ظرفیت پالایشی ۲.۲ میلیون بشکهای، با وجود پیشرفتهایی مانند پالایشگاه ستاره خلیج فارس، به دلیل زیرساختهای قدیمی محدود است.
تنشهای منطقهای و آسیبپذیری بودجه نفتی
تنشهای منطقهای، به ویژه با اسرائیل، ممکن است زیرساختهای نفتی ایران را تهدید کند. با این حال، ایران با روابط عمیق با چین، از جمله قرارداد همکاری ۲۵ ساله و استفاده از فناوریهای بومی، تولید را تا حدی حفظ کرده است. وابستگی ۳۵ درصدی بودجه کشور به نفت، ایران را در برابر کاهش تقاضای جهانی آسیبپذیر میکند. تنوعبخشی به بخش گاز و پتروشیمی، به دلیل تحریمهای آمریکا، دشوار است. بازگشت کامل ایران به بازار نفت میتواند قیمتهای جهانی را ۵ تا ۷ دلار کاهش دهد. اما صادرات کنونی تأثیر محدودی بر بازار دارد. بیشتر بخوانید: آیا آمریکا در حال بازنگری در سیاستگذاری خود در قبال ایران است؟/ ۵ دلیلی که دولت ترامپ ممکن است درباره نفت ایران تجدیدنظر کند
نگرانیهای بازیگران اصلی: چین، عربستان و روسیه
به گزارش اقتصاد ۲۴، در صورت رفع تحریمها، ایران میتواند در کوتاهمدت روزانه حدود ۱ تا ۱.۵ میلیون بشکه نفت به بازار جهانی تزریق کند. این ظرفیت، با توجه به شرایط فعلی عرضه و تقاضا، میتواند منجر به افزایش رقابت میان تولیدکنندگان و فشار بر قیمتها شود. بازار به شدت به بازگشت ایران حساس است، زیرا این بازگشت میتواند روندهای تجاری و سیاسی را جدی تغییر دهد. دستکم سه کشور چین، عربستان و روسیه به طور مستقیم از رفع تحریمهای ایران تاثیر میگیرند. در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
چین و “پالایشگاههای تیپات”
پالایشگاههای مستقل چین، موسوم به »تیپاتها«، از بزرگترین خریداران نفت ایران در سالهای اخیر بودهاند. این پالایشگاهها عمدتاً در استان شاندونگ مستقرند. آنها طی دوران تحریم، از طریق کانالهای غیررسمی به نفت تخفیفدار ایران دسترسی پیدا کردند.
ویژگیهای “پالایشگاههای تیپات”
پالایشگاههای »تیپات« )Refineries Teapot )در چین، به گروهی از پالایشگاههای مستقل و کوچک گفته میشود. آنها عمدتاً در استان شاندونگ مستقرند. این پالایشگاهها برخلاف پالایشگاههای دولتی بزرگ چین، تحت مالکیت یا مدیریت بخش خصوصی یا محلی هستند. آنها نقش بسیار مهمی در بازار نفت منطقهای ایفا میکنند.
از ویژگیهای اصلی پالایشگاههای تیپات، استقلال از دولت مرکزی است. این پالایشگاهها معمولاً مالکیت دولتی ندارند و توسط شرکتهای خصوصی یا محلی اداره میشوند. ظرفیت آنها نیز پایینتر از پالایشگاههای دولتی است و بسیاری از آنها ظرفیت پالایشی بین ۲۰ تا ۲۰۰ هزار بشکه در روز دارند. این پالایشگاهها در تأمین نفت خام انعطافپذیری دارند. تیپاتها از نظر تجاری بسیار چابکترند و به دنبال خرید نفت خام با تخفیف و شرایط سهلگیرانهتر هستند. به همین دلیل، در دوران تحریمها مشتریان اصلی نفت ایران، ونزوئلا و روسیه شدند.
نقش تیپاتها در خرید نفت ایران و چالشهای آینده
دولت چین به این پالایشگاهها سهمیه خاص واردات نفت خام اختصاص میدهد. در صورتی که این سهمیه کاهش یابد، آنها با بحران مواجه میشوند. به دلیل ساختار انعطافپذیر و علاقه به نفت ارزان، این پالایشگاهها بیشترین نقش را در خرید نفت تحریمی ایران طی سالهای اخیر داشتند. این خرید معمولاً به صورت غیررسمی یا از طریق واسطهها انجام میشد.
واژه »Teapot« (قوری) در اینجا استعارهای است برای نشان دادن »کوچک بودن و مستقل بودن« آنها نسبت به پالایشگاههای بزرگ دولتی. این اصطلاح ابتدا توسط تحلیلگران بازار انرژی غربی برای توصیف این پالایشگاههای کوچک به کار رفت و کمکم رایج شد.
سناریوهای رسمی شدن صادرات و رقابت
نکته این است که شاید حتی بر خلاف تصورات ممکن، اگر تحریمها برداشته شود و صادرات نفت ایران رسمی شود، تیپاتها میتوانند با اطمینان بیشتری نفت وارد کنند. البته شاید از تخفیفها خبری نباشد، اما امکان خرید راحتتر وجود دارد. احتمال دارد رقابت میان این پالایشگاهها برای خرید نفت ایران افزایش یابد، چون ایران تخفیفهای خوبی ارائه میدهد. با باز شدن مسیر رسمی، ممکن است برخی پالایشگاهها از حالت غیررسمی به واردکننده قانونی بدل شوند.
برخی کارشناسان تصور میکنند ایران به احتمال زیاد برای بازگشت سریع به بازار، تخفیفهای بیشتری نسبت به روسیه ارائه خواهد داد. در همین حال، در صورت عدم توافق ایران، چین ممکن است در معرض فشارهای آمریکا برای شفافسازی تجارت نفتی خود با ایران قرار گیرد. این امر چین را مجبور به برقراری موازنهای دشوار میان تامین ارزانقیمت انرژی و مناسبات سیاسی خواهد کرد.
رقابت با عربستان و چالش آرامکو
برای عربستان، ایران یک رقیب جدی نفتی محسوب میشود. هرگونه افزایش عرضه از سوی تهران، به ویژه در بازار آسیا، تهدیدی برای سهم بازار و قیمتهای صادراتی عربستان است.
تأثیر بازگشت ایران بر قیمتها و توازن اوپک
برخی کارشناسان معتقدند ورود مجدد نفت ایران به بازار جهانی، میتواند فشار مضاعفی بر قیمتها وارد کند. قیمت نفت از حدود ۸۲ دلار در ژانویه به حدود ۶۵ دلار در ماه مه رسیده است. اگر تولید ایران با سرعت افزایش یابد و نفتهای معطل مانده در کشتیها ناگهان روانه بازار شوند، میتواند تمام بازار را دچار تغییر و نوسان کند.
این شرایط میتواند برای کشورهای صادرکننده نفت، به ویژه عربستان، نگرانکننده باشد. عربستان با کاهش تولید، تلاش دارد قیمتها را کنترل کند. بازگشت ایران، نه فقط به عنوان صادرکننده، بلکه به عنوان یک بازیگر قوی با زیرساختهای موجود و هزینه تولید پایین، چالش جدیدی برای توازن قدرت در اوپک و بازار جهانی انرژی خواهد بود.
جایگاه آرامکو و مقایسه با پتانسیل ایران
مساله ارزش و سهام آرامکو، یکی از ارزشمندترین شرکتهای جهان، نیز مطرح است. آرامکو )Aramco Saudi )بزرگترین شرکت نفتی جهان از نظر ارزش بازار، ذخایر نفتی و تولید روزانه است. از مشخصات کلیدی آرامکو، مالکیت کاملاً دولتی آن است. تولید نفت خام این شرکت نیز بین ۹ تا ۱۱ میلیون بشکه در روز (بسته به سیاست اوپک و بازار) است. ذخایر اثباتشده نفتی این شرکت حدود ۲۶۰ میلیارد بشکه است. فعالیتهای آنها فراتر از تولید نفت؛ شامل گاز، پتروشیمی، پالایش، توزیع، فروش و سرمایهگذاری در انرژیهای نو است. آرامکو نه فقط یک شرکت، بلکه ابزار راهبردی سیاست خارجی و اقتصادی عربستان است. این شرکت، مهمترین منبع درآمد دولت سعودی و ابزار اصلی قدرتنمایی این کشور در جهان است.
سوال مطرح این است که آیا از نظر منابع و توان فنی، ایران میتواند با آرامکو رقابت کند؟ به نظر میرسد که پاسخ بله است، اما در این مسیر با موانع زیادی نیز روبرو خواهد بود.
موانع اصلی ایران برای رقابت واقعی با آرامکو
ایران دومین دارنده بزرگ ذخایر نفتی اثباتشده در جهان است (بعد از ونزوئلا و عربستان). ظرفیت تولیدش پیش از تحریمها بیش از ۴ میلیون بشکه در روز بود. با سرمایهگذاری و رفع محدودیتها، میتواند به بیش از ۶ میلیون بشکه برسد. همچنین ایران دارای زیرساخت پالایشی و پتروشیمی قدرتمند و شبکه صادراتی متنوعی است. اما موانع اصلی برای رقابت واقعی با آرامکو را اکنون نیز باید مورد توجه قرار داد:
۱. تحریمها و انزوا
ایران بیش از یک دهه تحت تحریم بوده است. دسترسی به سرمایه، فناوری، بازارهای مالی و مشتریان رسمی را از دست داده است. شرکتهایی مثل توتال، شل، بیپی و … با ایران همکاری نمیکنند، اما با آرامکو روابط گستردهای دارند.
۲. مدیریت و شفافیت
آرامکو شرکتی فوقالعاده حرفهای، سودآور و شفاف است (تا حدی که بخشی از سهام آن در بورس معامله میشود). اما صنعت نفت ایران زیر سایه دولت و نهادهای موازی اداره میشود و از نظر کارایی و سرمایهگذاری عقب مانده است.
۳. دیپلماسی نفتی
عربستان از طریق اوپک و همکاری با کشورهایی مثل روسیه، نقش تنظیمکننده بازار نفت را بازی میکند. ایران به دلیل محدودیتهای سیاسی، نقش مستقیمی در تعیین سیاست جهانی انرژی ندارد.
نیازهای ایران برای رقابت و واکنشهای احتمالی عربستان
پس میتوان گفت که ایران از نظر فنی و منابع، پس از رفع تحریمها میتواند رقیبی جدی برای عربستان و آرامکو باشد. اما از نظر عملی و در شرایط فعلی، فاصله زیادی با آنها دارد. برای رقابت واقعی، ایران به رفع تحریمها، جذب سرمایهگذاری خارجی، اصلاح ساختار مدیریتی صنعت نفت و بازگشت به دیپلماسی فعال انرژی نیاز دارد. بیشتر بخوانید: متخصصان صنعت نفت در لیست مهاجرت از کشور / تحریمهای نفتی ایران و بحرانی که فرصت حضور در بازار جهانی انرژی را سوزاند
در این بین، توجه به واکنش احتمالی عربستان نیز باید در دستور دیپلماسی اقتصادی ایران باشد که میتواند شامل موارد زیر شود:
- افزایش تخفیف صادراتی برای حفظ مشتریان.
- اعمال فشار درون اوپک برای محدود کردن تولید سایر اعضا.
- تقویت پیوندهای نفتی با کشورهایی نظیر چین و هند برای حفظ نفوذ منطقهای.
این بدان معناست که ایران باید برای مرحله بعد از رفع تحریم و بازگشت به بازارهای جهانی آماده شده باشد.
موقعیت دشوار روسیه در رقابت با ایران
روسیه بازیگری در موقعیت دشوار است. روسیه، اصلیترین رقیب ایران در منطقه است که تحت تحریم قرار گرفته و این یعنی موقعیتی مشابه ایران دارد.
