نیروی کار مهاجر؛ رقیب یا ناجیان موقت بازار کار ایران؟

روزنامه رمز اقتصاد، ۲۹ مرداد ۱۴۰۴ – با نزدیک شدن به پایان پنجره جمعیتی و کمبود نیروی کار ماهر، کارگران مهاجر، به‌ویژه افغان، نقشی کلیدی در پایداری تولید دارند، اما دستمزدهای پایین آنها فرصت‌های شغلی کارگران ایرانی را تهدید می‌کند.

نقش مهاجران در تولید

سید مالک حسینی، معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اعلام کرد: بیشتر نیروی کار خارجی در ایران از اتباع Afghan هستند. او افزود: تا پایان خرداد ۱۴۰۴، ۴۳۳,۴۹۱ نیروی کار خارجی شناسنامه‌دار در ایران فعال‌اند که تنها ۲ درصد از ۲۴ میلیون نیروی شاغل ایرانی را شامل می‌شوند. از این تعداد، کمتر از ۱۰,۰۰۰ نفر متخصص، حدود ۴,۲۵۰ نفر غیرمتخصص، و نزدیک به ۴۳۳,۰۰۰ نفر از اتباع Afghan هستند که عمدتاً با کارت کار فعالیت می‌کنند.

پراکندگی نیروی کار مهاجر

حسینی اظهار کرد: ۵۳ درصد نیروی کار خارجی در بخش ساختمان، ۱۹ درصد در صنعت، ۱۱.۱ درصد در کشاورزی، و ۰.۷ درصد در معدن مشغول‌اند. او گفت: در کشورهای حاشیه خلیج فارس تا ۵۰ درصد نیروی کار خارجی است، اما در ایران این رقم تنها ۲ درصد است. مجوز کار فقط در نبود نیروی بومی صادر می‌شود، از طریق سرمایه‌گذاری، پیشنهاد کار، یا ویزای کاری.

مشاغل خانوادگی مهاجران

حسینی توضیح داد: حدود ۵ میلیون Afghan به‌صورت رسمی و غیررسمی در بازار کار ایران حضور دارند که ۷۰ درصدشان در مشاغل خانوادگی فعال‌اند. این حضور گسترده، فشار بر زیرساخت‌های شهری مانند آموزش و بهداشت را افزایش می‌دهد.

پنجره جمعیتی: فرصت در حال از دست رفتن

گزارش مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی نشان می‌دهد: ایران در پنجره جمعیتی است که بیش از دو سوم جمعیت در سن کار هستند. اما نرخ باروری پایین، پیری جمعیت، و کاهش بهره‌وری این فرصت را تهدید می‌کند. تحریم‌ها و کمبود سرمایه، جذب نیروی بومی را محدود کرده و بسیاری از متولدین دهه ۶۰ بدون شغل پایدار به پیری نزدیک می‌شوند.

مهاجران: ناجی یا رقیب؟

کارگران مهاجر، به‌ویژه Afghan، شکاف تولیدی را پر می‌کنند. آمار ۱۴۰۲ نشان می‌دهد آنها در کشاورزی (۸ درصد)، پوشاک و چرم (۱۱ درصد)، و ساختمان (۲۳ درصد) نقش دارند. اما دستمزد پایین آنها رقابت را برای کارگران ایرانی سخت‌تر کرده و فرصت‌های شغلی را کاهش می‌دهد. مهاجران از کارهای ساده به مشاغل تخصصی‌تر رسیده‌اند که بهره‌وری را افزایش داده، اما فشار بر زیرساخت‌ها را تشدید می‌کند.

راهکارهای قانونمندسازی

گزارش اتاق بازرگانی بر قانونمندسازی هوشمند تأکید دارد: ثبت اطلاعات مهاجران، صدور مجوز برای بخش‌های کمبود نیروی بومی، آموزش مهارت، و کاهش حضور مهاجران در مشاغل قابل جایگزینی با نیروی ایرانی. بدون اولویت به نیروی بومی، مهاجرپذیری فرصت‌های داخلی را کمرنگ می‌کند.

سناریوهای مدیریت بازار کار

کارشناسان سه سناریو پیشنهاد می‌کنند: ادامه روند فعلی با کاهش فرصت‌های بومی، خروج ناگهانی مهاجران با افت تولید، یا جذب هدفمند با اولویت نیروی ایرانی برای تعادل بین تولید و اشتغال بومی.

هشدار برای آینده بازار کار

الهام فتحی، رئیس گروه آمارهای جمعیت مرکز آمار، هشدار داد: نیمی از پنجره جمعیتی سپری شده است. اگر از نیروی کار ایرانی استفاده نشود، این فرصت به بار جمعیتی تبدیل می‌شود. او تجربه ژاپن و کره جنوبی را مثال زد که با مشارکت زنان و بهبود شرایط کار، از این دوره بهره بردند.

جمع‌بندی: مسکن یا راه‌حل دائمی؟

مهاجران مانند مسکنی برای کمبود نیروی کار عمل می‌کنند، اما درمان واقعی، استفاده از نیروی بومی است. با بسته شدن پنجره جمعیتی، سیاست‌گذاری هوشمند برای حفظ تعادل در بازار کار ضروری است.