کلاه‌شرعی‌ اقتصادی در فروشگاه‌ها: شوک بازار سیاه به طرح امنیت غذایی

تهران – رمز اقتصاد در فضای اقتصادی کنونی کشور که با چالش‌های تورمی روبرو است، طرح کالابرگ الکترونیک که با هدف حمایت از دهک‌های پایین درآمدی و تضمین دسترسی به مواد غذایی اساسی راه‌اندازی شد، اکنون با معضلی جدی مواجه شده است. این طرح که قرار بود سپری در برابر نوسانات قیمتی باشد، در عمل به بستری برای فعالیت‌های غیررسمی تبدیل شده و مردم را در تنگنای انتخاب بین غذا و سایر نیازهای ضروری قرار داده است.

گسترش بازار سیاه کالابرگ؛ از ناچاری تا سودجویی

بر اساس مشاهدات میدانی و گزارش‌های متعدد از سطح شهرها، بازار سیاه نقد کردن کالابرگ به سرعت در حال گسترش است. در این بازار، افراد نیازمند با فروش اعتبار کالابرگ خود به دلالان یا فروشگاه‌های متخلف، سعی در تأمین نقدینگی برای پرداخت هزینه‌هایی مانند اجاره‌بها، دارو و آموزش دارند. این پدیده نه تنها از روی انتخاب آزادانه، بلکه از سر ناچاری ناشی از فشارهای اقتصادی رخ می‌دهد. تورم افسارگسیخته که در ماه‌های اخیر بر بخش‌های مختلف زندگی تأثیر گذاشته، باعث شده تا خانوارها اولویت‌بندی‌های سختی انجام دهند و گاهی از اقلام غذایی چشم‌پوشی کنند تا سقف بالای سر خود را حفظ نمایند.

نقش فروشگاه‌ها در چرخه بازار سیاه کالابرگ

یکی از جنبه‌های نگران‌کننده این مسئله، نقش برخی فروشگاه‌ها در این چرخه است. این مراکز که باید مجری طرح باشند، با سوءاستفاده از موقعیت، کارت کالابرگ مشتریان را کشیده و بدون تحویل کالا، مبلغ را پس از کسر درصد قابل توجهی به صورت نقدی پرداخت می‌کنند. این کارمزد که معمولاً بین ۱۵ تا ۲۰ درصد است، نوعی سودآوری نامشروع ایجاد کرده و عملاً یارانه دولتی را به جیب واسطه‌ها سرازیر می‌کند. در نتیجه، آمارهای رسمی که از افزایش مصرف مواد غذایی سخن می‌گویند، ممکن است تنها روی کاغذ معتبر باشند، زیرا در واقعیت، این اعتبارات صرف امور غیرخوراکی می‌شوند.

مسئولیت وزارت تعاون در نظارت بر بازار سیاه کالابرگ

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به عنوان متولی اصلی این طرح، مسئولیت نظارت بر اجرای صحیح آن را بر عهده دارد. با این حال، چالش‌های عملی مانند گستردگی شبکه فروشگاه‌ها و محدودیت منابع نظارتی، باعث شده تا رصد دقیق تراکنش‌ها دشوار شود. آیا کالایی در قبال هر تراکنش خارج شده یا تنها پول جابه‌جا شده؟ این سؤالی است که پاسخ به آن نیازمند ابزارهای پیشرفته‌تر و همکاری بیشتر با نهادهای انتظامی است. در نبود نظارت مؤثر، دلالان فضای مجازی نیز فعال شده‌اند و با تبلیغات گسترده، کالابرگ‌ها را با قیمتی پایین‌تر خریداری می‌کنند، که این امر چرخه فقر را تشدید می‌کند.

ریشه اقتصادی بازار سیاه کالابرگ

از منظر اقتصادی، این پدیده ریشه در شکاف عمیق بین درآمد خانوارها و هزینه‌های زندگی دارد. وقتی تورم بر بخش مسکن و بهداشت فشار می‌آورد، یارانه غیرنقدی مانند کالابرگ نمی‌تواند پاسخگوی همه نیازها باشد. مردم ترجیح می‌دهند به جای دریافت کالا، نقدینگی داشته باشند تا بتوانند اولویت‌های فوری خود را مدیریت کنند. این وضعیت نشان‌دهنده آن است که سیاست‌های حمایتی باید انعطاف‌پذیرتر طراحی شوند تا با واقعیت‌های روزمره همخوانی داشته باشند.

پیامدهای بلندمدت بازار سیاه کالابرگ بر سلامت جامعه

علاوه بر این، پیامدهای بلندمدت این روند بر سلامت جامعه قابل توجه است. با کاهش مصرف پروتئین و ویتامین‌ها به دلیل نقد کردن کالابرگ، خطر افزایش بیماری‌های مرتبط با سوءتغذیه بالا می‌رود. این مسئله در نهایت بار مالی بیشتری بر سیستم بهداشت و درمان کشور تحمیل خواهد کرد، زیرا هزینه‌های پیشگیری جای خود را به درمان‌های گران‌قیمت می‌دهند. بنابراین، طرح کالابرگ که با نیت خیرخواهانه‌ای برای امنیت غذایی اجرا شد، اکنون نیاز به بازنگری دارد تا از انحرافات جلوگیری شود.

پیشنهادهایی برای مقابله با بازار سیاه کالابرگ

برای مقابله با این چالش، پیشنهاد می‌شود که دولت اقدامات چندجانبه‌ای اتخاذ کند. نخست، تقویت سامانه‌های نظارتی با استفاده از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی برای ردیابی تراکنش‌ها. دوم، برخورد جدی با متخلفان از طریق ابطال مجوزهای کسب و اعمال جریمه‌های سنگین. سوم، بررسی امکان تخصیص بخشی از یارانه به صورت نقدی برای پوشش هزینه‌های ضروری مانند مسکن و درمان، تا مردم مجبور به معامله اعتبار خود با ضرر نشوند. این رویکرد می‌تواند اعتماد عمومی به طرح را افزایش دهد و اهداف اولیه آن را محقق سازد.

نقش رسانه‌ها و آموزش عمومی در کاهش بازار سیاه کالابرگ

در عین حال، باید به نقش رسانه‌ها و آموزش عمومی اشاره کرد. آگاهی‌بخشی به مردم درباره خطرات بازار سیاه و مزایای استفاده مستقیم از کالابرگ، می‌تواند از گسترش این پدیده بکاهد. همچنین، همکاری بین وزارتخانه‌های مرتبط مانند اقتصاد و دادگستری، می‌تواند چارچوب قانونی محکم‌تری برای جلوگیری از سوءاستفاده‌ها فراهم کند.

در نهایت، این مسئله یادآور آن است که سیاست‌های اقتصادی باید با توجه به شرایط واقعی جامعه تدوین شوند. تورم نه تنها یک آمار، بلکه واقعیتی است که زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. با اصلاحات هوشمندانه، می‌توان از طرح کالابرگ به عنوان ابزاری مؤثر برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر استفاده کرد و از تبدیل آن به فرصتی برای سودجویان جلوگیری نمود. این تغییرات نه تنها به نفع مردم است، بلکه پایداری اقتصادی کشور را نیز تقویت می‌کند.

رمز اقتصاد – گزارش ویژه داخلی