هاب انرژى منطقه؛ انرژی نقطه شروع اصلاحات ساختاری اقتصاد ایران

انرژى، نقطه شروع اصلاحات انرژی ایران

انرژی، نقطه شروع اصلاحات ساختاری اقتصاد؛ ایران باید هاب انرژی منطقه شود. خام‌فروشی با وضعیت کنونی ما را در معرض بیشتر تحریم‌ها قرار خواهد داد.

اقتصاد ایران باوجود منابع عظیم نفتی و گازی، کُرفتار ساختارهایی است که نه تنها بهره‌وری را پایین آورده بلکه کشور را در معرض مخاطرات بیرونی قرار داده است. تقریباً همه تحلیلگران معتقدند که اصلاح اساسی در نظام قیمت‌گذاری و تخصیص انرژی، یکی از پیش‌شرط‌های ضروری برای موفقیت هر بسته اقتصادی است. اگر در این بخش تغییری رخ ندهد، سایر اقدامات کلان تنها نمایش باقی می‌مانند.

ضرورت اصلاح مصرف انرژی

مصرف انرژی در ایران به شکلی ناعادلانه و ناهماهنگ توزیع شده است:

بخش‌هایی مانند ساختمان‌های مسکونی، صنایع سبک و سنگین، مراکز خدماتی و بخش کشاورزی هر کدام نیازمند سیاست متفاوت اقتصادی و انگیزشی اند. یکی از اشکالات بزرگ سیاست‌گذاری فعلی، اعمال دستورهای واحد و کلی برای کل سیستم است که در واقع نتیجه جالبی نداشته است.

به طور خلاصه، سیستم پاداش‌دهی به بهینه‌سازی مصرف، اصلاح قیمت‌ها به سمت هزینه واقعی و حذف یارانه‌های پنهان باید در اولویت باشد. در غیر این صورت، مصرف بی‌رویه همچنان بار سنگینی بر بودجه عمومی، زیرساخت‌های انرژی و منابع آب وارد می‌کند.

خاتمه خام‌فروشی: ضرورتی استراتژیک

یکی از محورهای اصلی اصلاحات انرژی ایران، پایان دادن به خام‌فروشی نفت و گاز است. چند نکته حیاتی در این زمینه:

صادرات نفت خام تحت تأثیر تحریم‌ها به سرعت در معرض خشکی درآمدی قرار می‌گیرد؛ ولی اگر انرژی به محصول تبدیل شود، تحریم تأثیرش را کاهش می‌دهد.

ارزش افزوده حاصل از فرآوری محصولات انرژی می‌تواند بار بزرگی از دوش بودجه بردارد و اشتغال ایجاد کند.

ساخت پتروپالایشگاه‌ها و واحدهای پایین‌دستی می‌تواند وضعیت منطقه‌ای ایران را به هاب انرژی تبدیل کند، نه فقط عرضه‌کننده خام.

در حقیقت «راهبرد توسعه زنجیره ارزش در صنعت نفت در دو محور دنبال می‌شود: احداث پتروپالایشگاه‌های جدید و ارتقای کیفی و کمی پالایشگاه‌های موجود؛ رهایی از نیمه‌خام‌فروشی در صنعت پتروشیمی و ایجاد پارک‌های شیمیایی.»

علاوه بر این «خام‌فروشی علاوه بر تاراج سرمایه‌های ملی باعث کاهش اشتغال‌زایی و افزایش وابستگی به خارج از کشور می‌شود.»

اصل انگیزش مردمی، نه اجبار دولتی

تحول واقعی وقتی رخ می‌دهد که مردم (خانوارها و بنگاه‌ها) در مسیر اصلاحات انرژی ایران قرار گیرند نه اینکه صرفاً دستور بگیرند. به عبارت دیگر:

به کسانی که مصرف انرژی خود را کاهش می‌دهند، مشوق‌های ملموس می‌دهیم (کاهش قبض، تخفیف مالیاتی، یارانه ویژه)

کسانی که مصرف غیرمنطقی دارند، هزینه واقعی مصرف را پرداخت می‌کنند نهایتاً و خصوصی‌سازی در اجرای طرح‌ها مشارکت می‌کند و مدیریت متمرکز دولتی کنترل را کاهش می‌دهد.

دو بخش مصرف و قیمت باید هم‌زمان اصلاح شوند تا فشار به مردم معقول بماند و انگیزه بهینه‌سازی ایجاد شود.

جمع‌بندی و پیشنهادها

برای اینکه اقتصاد ایران بتواند از مسیر ناپایدار نفتی فاصله بگیرد و به سمت توسعه پایدار حرکت کند، چند کار ضروری است:

اصلاح تدریجی قیمت انرژی به سمت هزینه واقعی همراه با حمایت هدفمند اقشار آسیب‌پذیر

پاداش به بهینه‌سازی مصرف در خانوار و صنعت

سرمایه‌گذاری جدی در زیرساخت‌های پتروپالایشی و صنایع پایین‌دستی طراحی سازوکارهای تشویقی برای بخش خصوصی و دانش‌بنیان‌ها برای ورود به زنجیره ارزش انرژی

هماهنگی هم‌زمان اصلاحات انرژی، آب و مدیریت منابع طبیعی تداوم قوانین و اجرای بلندمدت بدون تغییرات مقطعی و سیاسی